Insecten observeren (1/3): Insectenlab 2021

In 2021 hebben we op drie manieren waarnemingen verzameld om inzicht te krijgen in de plaatselijke insectenwereld:

  • 1/3: Het insectenlab voor het observeren van metselbijen en metselwespen (en de “koekoeksinsecten” die deze nesten voor hun eigen broed gebruiken).
  • 2/3: Het lopen van rondes door de natuurtuin levert waarnemingen van verschillende soorten (van vlinders tot hommels en kevers).
  • 3/3: Plakvallen om vliegende insecten vlak boven de begroeiing te meten. 

De waarnemingen van waterinsecten en het wantsenonderzoek van Will van Berkel worden op andere pagina’s beschreven.

insectenlab in aanbouw
insectenlab in aanbouw
eikenhouten blokken met gaten (lab2)
lab2
detail houten blok met gaten
detail lab2
insectenlab bijna klaar
insectenlab bijna klaar

Insectenlab

Veel mensen hebben een bijenhotel in de tuin. Leuk om op een zonnige dag metselbijen te kijken die af en aanvliegen bij de nestholtes. Gevaar om gestoken te worden is er niet. In tegenstelling tot honingbijen zijn wilde bijen nauwelijks agressief en de angels zijn te klein – behalve bij hommels – om door mensenhuid te prikken. Voor een eerste onderzoekje naar de wilde bijen zijn een paar eenvoudige hulpmiddelen en wat tijd genoeg.

Hardhouten balkjes, een boormachine, een mobiele telefoon en wat tijd ... In 2020 hebben we de eerste stappen gezet om de verborgen wereld van wilde bijen in kaart te brengen. In 2021 hebben we dat experiment voortgezet. Een eenvoudig bijenhotel is als meetinstrument gebruikt. Wekelijks is er geteld en zijn de waarnemingen ingevoerd in een spreadsheet. Een klusje van enkele minuten.

Een paar keer is er gepost bij het insectenlab om dieren te fotograferen. De scherpe foto’s (jammer genoeg een minderheid) zijn ingevoerd in de herkenningsapp Obsidentify.

Oude bijenstal is nieuw insectenlab geworden

Begin 2021 is de voormalige bijenstal afgebroken. Een deel van het sloopmateriaal is opnieuw gebruikt voor de bouw van het insectenlab. Eigenlijk een flinke weersbestendige stellingkast met een dak en semi dichte zijwanden. In dat insectenlab experimenteren we met nestgelegenheden voor metselbijen en metselwespen.

Gehoornde metselbij op insectenlab
Gehoornde metselbij (Osmia cornuta)
Symmorphus bifasciatus
Symmorphus bifasciatus?
Pottenbakkerwesp onbekend op insectenlab
Pottenbakkerswesp onbekend - Trypoxylon spec.

In 2021 hebben we twee experimenten, “lab1” en “lab2” gemonitord.

De uitvoering van lab1 (opgesteld in 2020): Vier hardhouten balken (tropisch) In die balken boorden we 8 keer 50 gaten. Telkens met een andere boordiameter: 1,5 mm – 2 mm – 3 mm – 4 mm – 4,2 mm - 4,5 mm 5 mm – 6 mm. Alle gaten op een overzichtelijke rij zodat ze makkelijk geteld konden worden.

In 2021 is van 1 mei tot en met 9 oktober wekelijke genoteerd hoeveel gaatjes van elke serie waren gebruikt. (2020: 4 april tot en met 26 september).

De uitvoering van lab2 (opgesteld in 2021): Vijf hardhouten balken (eiken). In die balken boorden we 4 keer 100 gaten. Telkens met een andere diameter: 2mm – 4 mm – 6mm (2 blokken met 50 gaten) – 8mm. Alle gaten op een overzichtelijke rij zodat ze makkelijk geteld konden worden.

In 2021 is van 1 mei tot en met 9 oktober wekelijks genoteerd hoeveel gaatjes van elke serie waren gebruikt.

Door omstandigheden zijn de waarnemingen van lab1 en lab2 in 2021 twee keer kort onderbroken wat leidt tot gaten in de grafieken. De tellingen werden ter plekke genoteerd in een spreadsheet. Daarmee konden de gegevens in een handomdraai omgezet worden in overzichtelijke grafieken.

Hieronder de grafiek met gegevens van lab1 in 2020. Daaronder de gegevens van lab1 en lab2 in 2021. Daarbij opmerkingen over wat ons opviel aan de grafieken.

Grafiek van lab1 over 2020

grafiekl lab1 van 2020
grafiek lab1 van 2020

Grafiek van lab1 over 2021

grafiek lab1 over 2021
grafiek lab1 over 2021

Insectenlab 2021 (lab1) tropisch hardhout, opmerkingen:

  • Deze balken zijn in 2020 in gebruik genomen. Het jaar startte dus met veel bezette gaten van vorig jaar.
  • De bezetters van de 6 mm gaten waren ons te vroeg af. Toen we het tellen van 2021 startten, waren ze (ruim 30 van de 50 gaten waren eind 2020 bezet) bijna allemaal al uitgevlogen.
  • De diameters die in mei 2021 begonnen met veel bezette gaten (3 mm – 4 mm – 4,2 mm – 4,5 mm) duikelen in mei meteen stijl naar beneden. Overwinteraars die uitsluipen.
  • Net als in 2020 stijgt de 6 mm als eerste en doet dat tot en met juni.
  • Net als in 2020 beginnen in juni ook alle andere diameters te stijgen, de allerkleinste (1,5 mm).
  • Net als in 2020 zakken alle diameters in juli wat naar beneden, ook diameter 6 mm.
  • De 6 mm (die zo omhoog sprong) blijft de rest van het seizoen onderaan hangen, samen met de 5 mm en 1,5 mm.
  • De tweede stijging van veel diameters (eind) juli 2020, blijft uit in 2021.
  • De bezetting van de meeste diameters eindigt ongeveer even hoog als in het begin. De twee hoogste starters (3 mm – 4,2 mm) iets lager. De twee daaronder (4 mm – 4,5 mm) iets hoger.
  • Interessant is dat zelfs een 1,5 mm gat een tijdlang (augustus en september) bezet is geweest.

Grafiek van lab2 over 2021

Grafiek van lab2 over 2021
Grafiek van lab2 over 2021

Insectenlab 2021 (lab2) eikenhout:

De balken zijn in 2021 in gebruik genomen dus gestart met lege gaten.

  • Het duurt tot in juni voordat er gaten gebruikt worden.
  • Geen vroege start van de 6 mm en verder in het seizoen maar enkele 6 mm gaten bezet.
  • In juni en juli schiet alleen de 4 mm omhoog en die stijging gaat langer door dan bij lab1.
  • Opvallend is ook de opkomst van de 2 mm diameter vanaf september, terwijl de 2 mm in lab1 dan al aan het afnemen is.
  • De 8 mm is niet gebruikt
Trichrysis cyanea
Trichrysis cyanea
.Gewone knotswesp (Sapyga clavicornis)
.Gewone knotswesp (Sapyga clavicornis)
Chrysis ignita-groep exemplaar op insectenlab
Chrysis ignita-groep

Gehoornde en Rosse metselbij

Net als vorig jaar werden de meeste gaten gebruikt door de Gehoornde en de Rosse metselbij. Deze twee zijn verantwoordelijk voor de activiteit in de 6 mm van lab1. Voor we in 2021 goed gingen kijken waren de overwinteraars al uitgevlogen en begonnen snel met paring en nestbouw.

 

Ranonkelbij en Tronkenbij

Ook Ranonkelbij en Tronkenbij waren weer van de partij. We hebben ze niet allemaal ingevoerd op waarneming.nl. Het maken van scherpe foto’s van de drukke insecten blijft een kunst en zonder goede foto is het melden van een insectenwaarneming zinloos. De admins van waarneming.nl hebben dan niets om te controleren.

 

Nieuwe soorten

We konden twee nieuwe soorten metselende wespen op de foto vastleggen. We hebben ze op waarneming.nl ingevoerd als Symmorphus bifasciatus, en Pottenbakkerswesp onbekend, maar de namen zijn (nog) niet goedgekeurd.

Koekoeken

Ook in 2021 zagen we verschillende insecten die de nesten van anderen gebruiken voor het eigen nageslacht. Deze soorten worden vaak parasieten genoemd, maar dat is maar van welke kant je zoiets bekijkt. We zagen een Gewone knotswesp, verschillende goudwespen, waaronder de Trichrysis cyanea (een nieuwe soort voor ons) de altijd indrukwekkende Ephialtes manifestator. De insecten die we op het insectenlab hebben gezien zijn opgenomen in een van de tabellen op de pagina over insectenrondjes.