logo natuurtuin

oktober 2021

Zaterdag 9 oktober 2021

Vandaag: Foto’s Herfst 2021, Grote lijster, Sijs, Bodemdieren: Resultaten en IVN-cursus, Mastjaar 2021 en Houtduif.

Zaterdag (2021-10-09), De Herfst is in volle gang, steeds meer zie je de bladverkleuring en het vallen van de bladeren. Overal bijeen geblazen bladhopen in je eigen tuin maar ook in de Natuurtuin ontstaat weer een nieuw bladerdek. Zoals ik vorige week al schreef is dit een prima ‘leef’ omstandigheid voor de bodemdiertjes. Het duurt niet lang voordat de Merels deze bladeren op hun kop zetten voor hun dagelijkse voedsel.

Deze morgen is het mistig, waarbij een vochtige omgeving invloed heeft op de mist en het zicht. Als de ik Natuurtuin binnenstap breekt net de oranjekleurige zon door. Zie ‘zonneharpen’ als de zon door de mistige takken schijnt, terwijl ik rondloop tijdens de wekelijkse vogeltelling. Heb enkele foto’s gemaakt (op de brug over de grote poel) een fotogeniek moment, vindt u ook niet?

Tuin_mist vijver
doorkijk bosrand

Tijdens de LiveAlas telling deze morgen zie ik een ‘nieuwe’ vogel in de Natuurtuin. Al jaren was ik opzoek naar deze vogel de: Grote lijster Turdus viscivorus. Opeens verscheen de grote vogel met zijn opvallende grote borststippen. De Grote Lijsters is gewoonlijk niet een opvallende doortrekker. Als ik de naar de meldingen van de ‘Mistellijster’ zoek vind ik 1 ex. melding in het telgebied Helmond - Bundertjes, bij waarneming.nl d.d. 1996-07-01.

Grote_lijster_Turdus_viscivorus_Jos_Zwarts_

Grote Lijster

Buiten broedtijd: In de winter komen Grote Lijsters minder verspreid voor dan in de broedtijd. Dat is het duidelijkst te merken in Noord- en West-Nederland. Streng winterweer leidt tot enige verplaatsingen. De voorjaarstrek begint tussen eind februari (zachte winters) of half maart (lang aanhoudend koud winterweer) en duurt voort tot eind april. Vanaf eind juni vormen zich groepen van tientallen Grote Lijsters op voedselrijke plekken. De najaarstrek speelt zich tussen half september en begin oktober af, met de meeste trek in de eerste helft van oktober.

Broedtijd: Grote Lijsters ontbreken alleen in grote open en bijna boomloze gebieden in West- en Noord-Nederland, en zijn schaars in stedelijk gebied. De kleinschalige landschappen en bosrijke delen van de hogere zandgronden zijn het dichtst bezet. Rond 1930 was de Grote Lijster alleen in enkele delen van het land een (schaarse) broedvogel. De vestiging en uitbreiding elders hielden ruim een halve eeuw aan. Inzinkingen in de stand traden op na winters waarbij strenge vorst tot diep in Zuidwest-Europa doordrong. Sinds ongeveer 1995 nemen de landelijke aantallen gestaag af. Het verlies van voedselgebieden zal daarbij meespelen: op de hoge gronden zijn vele graslanden verdroogd of omgezet in maïs. (Bron: Sovon vogelsoorten)

Sijs Spinus spinus

Sijzen: hernieuwde kennismaking

Wanneer ik bezig ben om de vogeltelling van deze morgen af te sluiten, landen er opdat moment een groepje van 12 Sijsjes Spinus spinus (Linnaeus, 1758) in de top van een Zwarte Els vol met zaadproppen. Gelijk duiken ze met hun allen op de beschikbare zaden. Hangend, zoekend en peuterend foerageren ze zonder angst voor predatoren in de omgeving. Voor mij zijn dit de eerste Sijsjes weer in de Natuurtuin deze Herfst sinds 13 maart van dit jaar.

Buiten broedtijd: In trektijd en winter hebben we voornamelijk te maken met Noord- en Oost-Europese Sijzen. Ze zijn in het hele land te vinden in bosrijke streken maar ook in stedelijk groen en bij beplanting in boerenland. In sommige jaren treden invasies op die zich al in juni kunnen aankondigen. De meeste trek vindt echter hoe dan ook plaats tussen eind september en half november, met de piek halverwege oktober. De aantallen overwinteraars verschillen sterk van winter tot winter. Bovendien zijn deze vogels erg mobiel en verkassen ze wanneer voedselbronnen uitgeput raken. De voorjaarstrek begint in februari en loopt in april af. Doortrekkende groepjes zitten dan te kwelen terwijl hun soortgenoten al op de eieren kunnen zitten.

 

Broedtijd: Sijzen broeden in naaldbossen met een hoog aandeel sparren, liefst verschillende soorten door elkaar, en lariksen. Ze zijn het talrijkst op de Veluwe en in Drenthe en veel schaarser in de door dennen gedomineerde naaldbossen van zuidelijk Nederland. De aantallen zijn afhankelijk van de zaadzetting in de naaldbomen. In ongunstige jaren broeden hooguit enkele tientallen paren in ons land, in zeer gunstige jaren als 1989 en 1992 tot enkele duizenden. Sijzen waren in de eerste helft van de twintigste eeuw zeldzaam maar namen daarna toe door het op leeftijd komen van grote oppervlakten aangeplant naaldbos. Desondanks heeft Nederland waarschijnlijk geen vaste broedpopulatie en zijn we afhankelijk van de periodieke instroom van oostelijker gebieden. (Bron: Sovon vogelsoorten)

Logo bodemdierendagen

De resultaten van de Bodemdierendagen kun je hier allemaal bekijken. Op de grote kaart hieronder staan de waarnemingen van 2015-2021 en een losse met de beschikbare waarnemingen tot nu toe van 2021. (Later worden hier ook de waarnemingen via de Jaarrond tuintelling en via het voedselbossen-netwerk aan toegevoegd). Ook kun je dieper graven naar de eindresultaten per bodemdierengroep, per soort en per tuintype van de eerdere onderzoek jaren.

Klik op de link voor de laatste resultaten: https://bodemdierendagen.nl/resultaten

Bodemdieren
Bodemdieren

Onder het maaiveld 6 MODULES 25 LESSEN

Er is een wildernis onder je voeten. In deze korte cursus nemen we je mee onder het maaiveld. Ontdek wat er groeit, kruipt, springt en krioelt, hoe het met de bodem van Nederland en jouw tuin gaat, én wat je kunt doen om te helpen. IVN-cursus overzicht lessen:

https://natuuracademieonline.ivn.nl/resources/natuur-algemeen-onder-het-maaiveld?utm_source=nieuwsbrief&utm_medium=email&utm_campaign=mensennatuur_oktober2021

Mastjaren, notendracht 2021

Onlangs schreef ik in het nummer Natuurjaar 2021-33 een stukje over de Eikelnoten dracht in de Natuurtuin. Nu een paar weken later lees ik op de website van Nature Today (4-okt-2021) een artikel over de schaarste eikeldracht van de bomen op de Veluwe:

Na acht voedselrijke jaren, nu periode met voedselgebrek voor zwijnen

4-OKT-2021 - Er valt deze herfst naar schatting maar zo’n 1,6 miljoen kilo eikels en beukennootjes van de bomen op de Veluwe. De laatste minder goede mastjaren met schaarste waren de jaren 2008, 2010 en 2012. Hiermee komt een eind aan een reeks van gemiddelde en bovengemiddelde mastjaren. Door de schaarste aan mast breekt er een barre periode aan voor het sterk opgelopen aantal wilde zwijnen.

Zaden val op Veluwe

Sinds 1990 hangt er jaarlijks gemiddeld zo’n 4,7 kilo eikels en beukennootjes aan de bomen op de Veluwe. De Vereniging Wildbeheer Veluwe maakt elk jaar een schatting van het aantal eikels aan inlandse eiken en Amerikaanse eiken en van het aantal beukennootjes aan beuken. In onderstaande figuur staat de jaarlijkse hoeveelheid mast weergegeven. Dit jaar komt het dus niet hoger dan 1,6 kilo. Het laatste jaar met een vergelijkbaar lage mast was 2012. Heel opvallend is dat er dit jaar -na negende jaar op rij- geen beukennootjes aan de bomen hangen. Voor 2013 wisselden de jaren zich onregelmatig af jaren met beukennootjes zonder beukennootjes, zie bovenstaande tabel. (Bron: Nature Today). Klik op de Link voor het totale bericht:

https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?msg=28259

Niet alleen de voorgaande dagelijkse Natuurrubriek schreef een artikel. Het NOS Nieuws plaatste een bericht over de voedselschaarste, maar kijken ook de gevolgen voor andere dieren; zoogdieren en vogels.

Hongerdood door te weinig eikels en beukennootjes op Veluwe:

Klik op de link: https://nos.nl/l/2400404

Andere dieren de dupe

Niet alleen wilde zwijnen zijn de dupe van het voedseltekort, ook dieren als muizen, houtduiven, vinken en eenden krijgen het zwaar te verduren. En als het aantal muizen afneemt, leidt dit weer tot een tekort aan voedsel voor pasgeboren uilen en boommarters komend voorjaar. Grotere dieren zoals edelherten en reeën zullen ook moeten interen op hun voedselvoorraad, mogelijk worden ook zij daardoor kwetsbaarder voor wolven.

Houtduif
Houtduif

Houtduif

Buiten broedtijd: Houtduiven zijn het hele jaar in Nederland aanwezig. In de winter wordt de eigen populatie, grotendeels standvogels, aangevuld door Duitse en Scandinavische vogels. De winteraantallen zijn het hoogst op de zandgronden, waar ook slaapplaatsen van vele duizenden Houtduiven zijn. De winteraantallen worden deels bepaald door de hoeveelheid voedsel (eikels, beukennootjes, overgebleven graan en mais) en kunnen van jaar op jaar sterk verschillen. De trek is vooral opvallend ten zuidoosten van de lijn Enschede-Eindhoven. Tussen half oktober en half november noteren trektellers hier soms tienduizenden Houtduiven (of zelfs meer) per dag. De voorjaarstrek, waarbij de aantallen veel lager zijn, speelt zich hoofdzakelijk in maart af.

Broedtijd: Houtduiven ontbreken alleen in de meest boomloze landschappen. De dichtheden zijn het hoogst in kleinschalig agrarisch cultuurland en stedelijk gebied. In grote bosgebieden is de Houtduif vaak schaars. Sinds ongeveer 1975 namen de aantallen in bossen en soms ook cultuurland op de zandgronden af. Vermindering van voedselaanbod, onder andere door de omschakeling van graanteelt op maïsverbouw, was de vermoedelijk belangrijkste factor. Tegelijkertijd namen de aantallen in stedelijk gebied sterk toe. De soort is hier tegenwoordig een van de talrijkste broedvogels. Hij is de Turkse Tortel, die stedelijk gebied eerder koloniseerde, in veel gebieden voorbijgestreefd.

Illustratie Onze vogels 1: Trap, PWM (Pieter Willem Marinus), tekenaar, lithograaf, steen- en boekdrukker, 1821-1905

Tot volgende week, we zitten in het seizoen HERFST, en we gaan op zoek naar de:

Nieuwe ‘natuurontdekkingen’ in de Natuurtuin ‘De Robbert’

Met ‘gevederde’ groet, Will van Berkel.

Zaterdag 2 oktober 2021

Vandaag: Herfst, Sombere honingzwam, Betekenis Wetenschappelijke vogelnamen, Verkade album Herfst, Bodemdierdagen 2021-2, Doffe donsrug, Euro Birdwatch 21 en Ecologisch Bermbeheer.

Zaterdag (2021-10-02), De Herfst heeft goed ingezet deze week. Was het weer begin en midden deze week zacht aan het eind, echt herfstig. Wind, regen en lagere temperaturen. Gelijk te merken aan de vogeltrek, grotere aantallen getelde vogels die op de wieken gingen. Ook op ‘trek’ de dagvlinder -Atalanta Vanessa atalanta- met honderden vlogen ze in september voorbij de vogeltrektelposten. De eerste overwinterende vogelsoorten – Eenden- en Ganzensoorten met name Kolganzen zijn alweer in grote getale gezien. De eerste honderden Vinken- en Lijsterssoorten- zijn begin deze maand alweer geteld. Binnenkort zijn ze wekelijks te zien bij ons in de Natuurtuin. We houden de lezers van Natuurjaar onderzoekbericht op de hoogte, als de eerste vogels gearriveerd zijn in de tuin. Ook de vele groeivormen van paddenstoelsoorten zie je weer verschijnen op verschillende verrassende plekken in de Natuurtuin. Kom eens langs op een zaterdagmorgen en neem je fototoestel of mobieltje mee. Maak ook eens ‘herfstig’ plaatje in de tuin en stuur je favoriete foto naar de redactie van deze website. Wellicht plaatsen we de foto op onze website, misschien al de komende week.

Sombere honingzwam - Armillaria ostoyae

Sombere honingzwam

De sombere honingzwam is een schimmel die behoort tot de familie Physalacriaceae. Het is een plaatjeszwam met manchet die vaak in bundels voorkomt op de stam en wortelbasis van loof- en naaldbomen op zandgronden. Hij is een parasiet, die witrot veroorzaakt op levende bomen. De boom zal hierdoor sterven. (Bron: Wikipedia)

Info Verspreidingsatlas: https://www.verspreidingsatlas.nl/0005060

Tijdens een regenachtige dag was ik deze week aan het surfen op het web. Op een gegeven moment kwam ik deze site tegen:

artikel wetenschappelijke namen vogels

Interessant voor wie meer wil weten over vogelnamen en de betekenis, zij kunnen met deze info, het aankomende ‘najaar’ vooruit. Eenmaal aan het lezen -vliegt de tijd tijdens de donkere dagen- zo voorbij.

Klik op de weblink: https://www.wnve.nl/index.php/nl/soort

Verkade album HERFST (1908)

Verkade Album Herfst

Stee vast het jaar door -met het wisselen van de Jaargetijden- kan ik het niet laten om een van de jaargetijdenalbums van de Vierjaargetijden van Dr. Jac. P. Thijsse (1865 – 1945) uit de boekenkast te halen en open te slaan. Nu kijk ik in het boek Herfst en zie ik bij het omslaan van de bladzijden die mooi getekende Verkade plaatjes met allerlei natuur (Herfst) onderwerpen. Vroeger moest men een deel van de plaatjes zelf inplakken. Het was een gezellige bezigheid en men zag het Natuuralbum groeien. Heden ten dagen beleven vele natuurliefhebbers plezier van de Natuuruitgaven van Jac. P. Thijsse.

Bodemdierendagen

Nu we midden in de week van de jaarlijkse Bodemdierdagen 2021 zitten en ook in het jaargetijde HERFST, leg ik je de volgende vraag voor: Waar blijven de herfstbladeren als ze gevallen zijn en wie ruimt ze op? Zou je de bladeren die gevallen zijn in de tuin opruimen? Bekijk en bestudeer eerst het onderstaande bodemvoedselschema. Zoals je kunt zien, een heel leger aan bodemdieren hebben allemaal een functie. Ze leven met elkaar om in de bodem op te ruimen.

Herfstbladeren

Nu het antwoord op de vraag: waar blijven de herfstbladeren bijvoorbeeld? Als je die lekker laat liggen, trekt een pendelende regenworm de blaadjes de grond in. De laatste stukjes bovengronds ruimen de pissebedden ondertussen op. Na de regenwormenmaaltijd gaan de bodemschimmels aan de slag. En stap voor stap zet het bodemleven zo de herfstbladeren keurig om in voedsel voor de planten van volgend jaar. Het bodemleven speelt bij het voorkomen van zieketen en plagen ook een grote rol. De meeste schimmels zijn bijvoorbeeld ‘good gays’. Ze laten de planten beter groeien door ze te helpen met het opnemen van voedingsstoffen. Daarnaast beschermen ze de plantenwortels tegen aanstormende ziekteverwekkers.

Antibiotica

Antibiotica zijn voor ons inmiddels onmisbare medicijnen. Laten we nu oorspronkelijk ook uit de bodem stammen. Deze stofjes worden daar gemaakt door bodemschimmels en bacteriën om elkaar aan te vallen of zichzelf te verdedigen. Die uitvoering lenen wij dus van hen.

Levende bodem overzichtskaart
levende bodem

Schema bodemvoedselweb. In die jungle onder onze voeten vind je dus een enorme biodiversiteit. Daar hoef je maar een klein stukje de deur voor uit; ook in de eigen tuin zit van alles.

Daarnaast -boven de grond- heb je ook nog de Egel of de Lijster die graag een lekker Slakje snackt. Als het klopt is het samen een groot ecosysteem -in je kleine of grote tuin- van eten en gegeten worden. Waar bij de organische ‘rotzooi’ ook weer netjes wordt opgeruimd. Ook ver in de herfst/winter maken verschillende vogelsoorten nog gebruik van de bijeen gewaaide bladerhopen. Je zie ze vaak met meerdere soortgenoten bijeen om een bladerhoop door te spitten. Ze zijn opzoek naar verschillende bodeminsecten, die bezig zijn het dorre blad te verwerken tot compost. (Bron: Boekje Onderste Boven).

Nieuwe wantsensoort

Deze morgen nog een poging om een wants te zoeken tussen de mos aangroei op het dode hout. Na enkele gerichte zoekpogingen, kwam deze bodemwantsen van de Familie Lygaeidae in de ‘witte bak’ terecht. Weer een nieuwe soort gevonden in de natuurtuin.

Doffe donsrug Stygnocoris fuligineus

Doffe donsrug

Herkenning:

  • 2,5-3,3 mm.
  • Langvleugelig (macropteer).
  • Zwarte antennes. Antennesegment 2 en 3 zijn vaak bij de top roodbruin. Segment 3 is soms geheel roodbruin.
  • Vooral vergeleken met Stygnocoris sabulosus is het een vrij doffe wants met een korte beharing.
  • De kop, het schildje (scutellum) en het voorste deel van halsschild (pronotum) zijn zwart. Het achterste deel van het halsschild is bruin met zwart.
  • De bruine voorvleugels (corium) met twee of drie geelbruine vlekjes (vaak onduidelijk). Het membraan (doorzichtig deel) is bruin met witachtige aders.
  • De dijen zijn zwart. De schenen zijn bruin.

Voorkomen: in Nederland zeer algemeen. Europa, Noord-Afrika. Naar het oosten tot in Rusland en de Kaukasus.

Biotoop: open tot halfschaduwrijke leefgebieden met een voorkeur voor warme, droge plaatsen met een kruidenrijke begroeiing. Geen voorkeur voor een bodemsoort.

Ontwikkeling: de nieuwe generatie volwassen wantsen verschijnt in augustus. Twee generaties per jaar. Wantsen uit de tweede generatie kunnen onder minder gunstige omstandigheden ook als nimf overwinteren.

Overwintering: als volwassen wants en soms ook als nimf.

Voedsel: polyfaag. Ze zuigen aan zaden van verschillende soorten planten. Voornamelijk op de bodem, soms in de planten. (Bron: EIS kenniscentrum insecten)

logo birdwatch

Trektellen 2021

Vandaag is weer geteld in heel Nederland op ruim 150 trektelposten. Maar de vogeltrek is hoe dan ook een waanzinnig fenomeen en de Birdwatch geeft een mooi inkijkje! 

De laatste informatie en stand van de telling, kijk op de site van Vogelbescherming;

https://www.vogelbescherming.nl/help-mee/kom-zelf-in-actie/tel-mee/euro-birdwatch

Trektellen Kinderdijk
Trektellen Kinderdijk
Ecologische bermbeheer
Ecologische bermbeheer

Kennisdag Ecologisch Bermbeheer

Op 29 september 2021 vond de Kennisdag Ecologisch Bermbeheer plaats in de Junushoff in Wageningen. 

Een kleurkeur kennisdag gehouden over ecologisch bermbeheer. De meer dan honderd deelnemers kregen presentaties over uiteenlopende onderwerpen, maar het was vooral een dag voor inspiratie en kennisuitwisseling. De wandelgangen waren dan ook enorm belangrijk en werden intensief gebruikt. (Bron: Nature Today).

Download het boekje Bermbeheer

https://assets.vlinderstichting.nl/docs/eb3ca036-995a-4141-89ce-cacd9309c3ec.pdf

Lees het dagverslag:

https://www.naturetoday.com/intl/nl/nature-reports/message/?utm_source=newsletter&utm_medium=e-mail&utm_campaign=user-mailing&msg=28248

Tot volgende week, we zitten in het nieuwe seizoen HERFST, en we gaan op zoek naar de:

nieuwe ‘natuurontdekkingen’ in de Natuurtuin ‘De Robbert’

Met ‘gevederde’ groet, Will van Berkel.